آینه در تلاش به سنگ خورد    به کز آسودگیش زنگ خورد

بیت خیلی قشنگی است اما اگر اندکی پیرامون انواع آینه و ویژگی های آنها خبردار باشیم شاید کمی از این زیبایی کاسته شود.

اما ابتدا توضیحی پیرامون آینه و انواع آن: 

آینه در شعر پیشینیان ما آمده و این نشان از حضور دیرپای این اسباب خودبینی در فرهنگ ما دارد ولی خوب به این معنی نیست که آینه آنها دقیقا همانند آینه های امروز ما بوده باشد. در گذشته ها آینه های فلزی می ساختند و این آینه ها هر چند وقت نیازمند صیقل بودند و آنها را به وسیله خاکستر براق می نمودند. برای اینکه این آینه ها زنگار به خود نگیرند آنها را در میان لایه ای از نمد نگهداری می کردند تا رطوبت به آینه نرسد.

اما نوع دوم آینه های شیشه یی هستند، این نوع آینه خیلی قدیمی نیست در زمان بیدل از این نوع آینه ها هم کم کم در محیط هندوستان موجود بود و گونه یی بود که با ریختن جیوه یا سیماب بر یکی از طرفین شیشه خاصیت آینه گی بدان می دادند، لایه ای محافظ بر روی جیوه نیز ریخته می شد که به آن جوهر می گفتند.

باری غرض از این دخالت های بیجا در حرفه یا حالا بهتر است بگوییم صنعت شیشه سازی آن است که نتیجه یی بگیریم اینکه از انواع آینه ها  آینه شیشه یی قابل شکستن بود و آینه فلزی قابل زنگ گرفتن، حالا درین بیت، بیدل جرا این دو ویژگی را به یک نوع آینه نسبت داده است، آیا میرزا اشتباه کرده یا من خطا می گویم یا نسخه ها غلط ضبط کرده اند یا ... به راستی نمی دانم. البته یک نکته را بگویم که من به قدسیت متن  حتی از شاعران بزرگ ما و بیدل هم که باشد قائل نیستم. او هم می تواند اشتباه کند همچنان که  غث و سمین کار اکثر شاعران به ما معلوم است و مسئله ای کاملا طبیعی است.  

البته منکر تاثیر سنگ بر آینه فلزی هم نیستم اما قدرت تخریبش آن قدر نیست که بیکاره اش کند به نظر من در مصرع نخست بیدل می خواهد تلاش و تکاپو را بیان کند هر چند که همیشه نتیجه مثبت ممکن است در پی نداشته باشد و گاهی به شکستن و فرو ریختن و نیستی ما بیانجامد ولی هر چه باشد از نشستن و تنبلی و مفتخوری و زنگ گرفتن خیلی بهتر خواهد بود.

یادداشت: این توضیحات با توجه به کاربرد انواع آینه و لوازم شان در شعر بیدل به کمک  واژه نامه هایی که درین مورد تهیه شده نگاشته گردید.