دوست مهربانی از من تحقیق در باب کلمه ایشتنی را خواسته اند. در ابتدا برای آن دسته از عزیزان غیر هراتی عرض کنم  که این واژه در فارسی عامیانه هرات در واقع همان چطور هستی کابل و چطوری تهران و چخلی دوشنبه(تاجیکستان) است که معمولا دو آشنای صمیمی با آن کلامشان را می آغازند.

همین آغاز نوشته این را هم بگم که ریشه یابی لغات عامیانه بسیار دشوار است و دانش و مطالعات گسترده و آشنایی با چندین زبان و...را می طلبد که بدون شکسته نفسی مصنوعی از عهده و استعداد این نوآموز بیرون است. مطالبی که در این رابطه اینجا مطرح می شود بیشتر بر پایه حدس و احتمال است و از ترس این که در چاهی نیفتم امید آن دارم که دستم بگیرید و پا به پا با هم جلو برویم.

 البته چند واژه ای که به اصطلاح ریشه یابی اش را در پستی پیش از این مرتکب شدم حسابشان جدا بود در واقع دیدیم که آن ها  لغت عامه نبودند. چهار تای شان تغییر شکل یافته و یکتا هم که  واژه دخیل بود. 

اما ایشتنی یا ایشتونی، جالب است بدانیم که این از آن کلمات خالص و سره هراتی است که تا آن جا که من پرس و پال کردم حتی در نزدیکترین شهرهای خراسان قدیم به شهر ما نیز استفاده نمی شود یا شاید هم امروزه از روایی افتاده است.

از زبان خود ما برای یافتن ریشه این واژه عقل من که به جایی قد نداد و دست به دامان عربی شدم. در عربی عامیانه البته در عربی کشور هایی نظیر سوریه و لبنان معادل ایشتونی ما آنها «ایش لونک»ی دارند و در عربی عامیانه کشورهایی چون مصر کلمه «وشتنی» بیشتر به معنی کجا هستی و معلوم نمی شی. گمان می کنم ایشتنی به این دو کلمه و ترجیحا مورد اخیر بی ارتباط نباشد و البته باید بیشتر روی این واژه تامل نمود.

یک نکته را نیز یادآوری کنم که ایشتنی صرف در حد این گونه کاربرد در لهجه هرات باقی نماند و «ایشته» از آن بر گرفته شد، چیزی به معنی چطور یا چگونه. در واقع می شود گفت که ایشته از دبلیو اچ کویسشن های(wh questions) هراتی هاست. 

یادداشت:

 هر دو کلمه عامیانه عربی را از دوستان عرب زبانم شنیدم(العهده علی الروات).