آمدم این بار با خبری خوش برای هموطنانم به ویژه هراتی ها این که تاریخ هرات اثر شیخ عبدالرحمن فامی هروی رونمایی شد.

مخطوطه یا دست نویس نفیس این اثر  چندی پیش در شهر یزد ایران شناسایی شد و پس از مشورت با نسخه شناسان برجسته ایران از جمله دکتر ایرج افشار تصمیم به چاپ آن به صورت عکسی یا فاکسیمیله گرفته شد و این مهم با همکاری کمیسیون ملی یونسکو و انجمن مطالعات جوامع فارسی زبان و مرکز پژوهشی میراث مکتوب عملی شد.

متاسفانه نسخه از ابتدا و انتها افتادگی دارد و کاتب و زمان تحریر آن مشخص نیست، با توجه به نوع کاغذ و رسم الخط و دیگر مسایل نسخه شناسی حدس زده می شود که به احتمال زیاد این نسخه در اواخر قرن هشتم تحریر شده است. در مورد این موضوع که با توجه به چه قراینی ادعا می شود که این همان کتاب تاریخ عبدالرحمن فامی است که منبع تاریخنامه هرات سیفی هروی و روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات معین الدین اسفزاری است دکتر محمدرضا ابویی‌مهریزی یک از دو پژوهشگر ارجمند این کتاب می گوید: در كتاب هاي تاريخي و ادبي زيادي از جمله «تذكره هفت اقليم» امين احمد رازي مطالبي از تاريخ هرات شيخ عبدالرحمن فامي نقل شده است كه با مقايسه آن مطالب و مندرجات نسخه نويافته تاريخ هرات عين همان عبارات را مشاهده مي كنيم بنابراين تقريبا شكي باقي نمي ماند كه اين كتاب همان تاريخ هرات شيخ عبدالرحمن فامي است. دیگر پژوهشگر محترم این کتاب دکتر محمدحسن میرحسینی می باشد.

آن چنانكه از فحواى اجزاى باقيمانده اثر به دست مي آيد، اين نسخه، احتمالا تاريخ هرات را از آغاز بناى شهر هرات تا روزگار سلطان سنجر سلجوقى دارا بوده است. نسخه حاضر به رغم افتادگي هاى زيادى كه دارد، مملو از فوايد تاريخى است. یکی از باب های این کتاب در ذكر احوال حكّام و واليان خراسان و شهر هرات است که دراين باب حكمرانان خراسان اعم از واليان اموى و عباسى، امراى طاهرى، ليثى (صفّارى)، سامانى، سيمجورى و محمودى (غزنوى) به ترتيب حوادث عمده ايّام امارت ايشان ذكر شده است كه به رغم اختصار از حيث مطالعات تاريخ اجتماعى و اقتصادى و جغرافياى تاريخى از ارزش فراوانى برخوردار است.
دراين باب به شرح حكاياتى جالب و شگفت انگيز در تاريخ سوانح هرات، همچون شيوع قحطى و خشكسالى، برخوردهاى اقشار و مذاهب، فعّاليّت هاى اسماعيليه، برخى اجحافات حكومتى و بروز اعتراضات و شورشهاى عمومى پرداخته مي شود و در خلال آن جزئيات نسبتآ زيادى از حوادث تاريخى شهر هرات و توابع و اجزاى آن چون مسجد جامع و بازار شهر، به خصوص در روزگار سلجوقيان و ايام زندگانى مؤلف، با ذكر تاريخ دقيق آنها بيان ميشود.
همچنين به ذكر و توصيف احاديث و رواياتى پرداخته ميشود كه دلالت بر فضيلت و برترى خراسان به خصوص شهر هرات و اهالى آن بر ديگر ولايات دارد(بنده موافق این ادعا ها نیستم). مطالب اين باب در تاريخنامه هرات سيفى و روضات الجنّات اسفزارى نيز منعكس شده است.
مؤلف نخست به ذكر فضايل خراسان به طور عام و سپس ذكر شرافت هرات به طور خاص مي پردازد، به گونه اى كه بر حسب اين روايات، هرات، «شاه خراسان» قلمداد شده است.

این نسخه که دارای ۸۵ ورق در ۱۳ سطر است و به قطع رقعی نوشته شده مطابق نظر پژوهشگران نمی تواند کتاب پرحجمی بوده باشد چون در گذشته کتاب های کم حجم در قطع های کوچک نوشته می شده و کتاب های حجیم و قطوری چون تاریخ طبری در قطع های بزرگ و با سطور بیشتری نویسانیده می شده اند به هر روی دکتر ایرج افشار معتقد است که به طور حتم متن حاضر نمی تواند کمتر از یک چهارم حجم کل کتاب باشد. قابل یادآوریست که این کتاب به مقدمه ارزشمندی از کتاب شناس و نسخه شناس شهیر ایرانی دکتر افشار آراسته شده است.

در باب این که آیا این کتاب تالیف است یا ترجمه نیز دیدگاه های متفاوتی وجود دارد صائب ترین نظر این است که با توجه به اینکه این کتاب مورد ارجاع بسیاری از کتب تذکره و انساب عربی بوده است به نظر می رسد که اصل این کتاب به زبان عربی بوده و بعد ها به احتمال زیاد به وسیله خود مولف به فارسی برگردان شده است.

در پایان به عنوان یکی از شهروندان هرات در عین حالی که بی صبرانه در انتظاریم تا این شاهد زیبا رو به ما نیز چهره بنماید از تمامی کسانی که در چاپ و نشر این اثر گرانبها سهمی داشته اند صمیمانه تشکر می کنم.

امید که پژوهشگران به ویژه همشهری های عبدالرحمن فامی این اثر را ارج بنهند و شاهد مقالات ارزشمندی از آنان در باب این کتاب باشیم.