تبليغاتX
خراسانيات
جمعه 1388/01/21
ریشه یابی لغات عامیانه هرات -2
۱-پارچه: قسمتی از تنبان که معمولا با فعل برزدن (ور زدن) به کار برده می شود. این واژه که در برخی مناطق به صورت پاچه نیز استفاده می شود در اصل پایچه بوده که به نظر می رسد با افزوده شدن چه تصغیر در اخیر واژه پا یا پای بدین شکل در آمده است. شاید از آنجا که این قسمت از تنبان در صورتی که به بر آدمی نباشد تداعی کننده پای انسان است به این نام مسمی شده باشد.

پایچه ← پاچه ← پارچه

امیر خسرو در بیتی این واژه را زیبا به کار برده است:

بس که بر لاله تر می رود آنجا قمری     پای آلوده به خون پایچه بالا کرده

۲-خنطمع: این واژه که در اصل خام طمع می باشد معمولا صفتی است که به افراد دارای آرزو ها و طمع های خام نسبت داده می شود آنهایی که فقط در فکر خویش اند و در پی فرصت.

خام طمع ← خمطمع ← خنطمع

حافظ در شعری مقلوب این ترکیب را به کار برده است:

عکس روی تو چو در آینه جام افتاد       عارف از خنده می در طمع خام افتاد

۳- خدمت: دیده باشید که بر روی برخی از کارت های دعوت می نویسند خدمت محترم فلانی. این واژه به ویژه در دوره تیموری در هرات روایی تام داشت به هر روی معنی این کلمه عالیقدر و سرور و از این دست معانی می باشد گمان می کنم که بی ارتباط به مخدوم به معنی سرور و بادار نباشد.

۴- ته بته: چیزی مشابه درون به درون این واژه هنگامی به کار می رود که می خواهند از ریشه دار بودن و ژرفای چیزی یاد کنند.

جلال الدین اکبر حاکم کثرت گرای هندوستان بیتی دارد که این واژه در آن استفاده شده است پس این وازه چندان هم هراتی نیست و در دیگر جای ها نیز روایی دارد.

ز غصه غنچه صفت ته بته دلم خونست    که با وجود یکی نسبت دویی چون است۱

یادداشت: سال گذشته فلمی زیبا در هند ساخته شد با عنوان اکبر و جوده(نام معشوقه راجپوتی اکبر)، این فلم در درک و دریافت معنی این بیت و آنچه که این پادشاه عاشق کشیده، شما را می تواند دست گیرد.

+ در 0:29 به قلم خلیل الله افضلی.